Sprawy spadkowe bywają często źródłem poważnych rodzinnych konfliktów i trwają niekiedy całe lata. Dotyczy to zwłaszcza przypadku, kiedy potencjalni spadkobiercy zostali pominięci w testamencie. Aby zapewnić najbliższym członkom rodziny zmarłego udział w spadku w tego typu sytuacji, w polskim prawie wprowadzono swego rodzaju instrument ochronny. Jest nim tak zwany zachowek, czyli świadczenie pieniężne rekompensujące fakt pominięcia w testamencie. Same przepisy dotyczące zachowku są dość skomplikowane, dlatego warto poznać zasady określające, kto i w jakich okolicznościach ma do niego prawo oraz jak obliczyć wysokość należnego zachowku w konkretnym, indywidualnym przypadku.

Czym jest zachowek według prawa spadkowego?

Jeśli osoba zmarła nie zostawiła testamentu, majątek podlega dziedziczeniu ustawowemu, to znaczy przechodzi na najbliższych członków rodziny, zgodnie z prawem spadkowym. Powołani do spadku są w pierwszym rzędzie współmałżonek oraz dzieci, a w razie braku takowych kolejni bliscy. Jeśli jednak zmarły sporządził testament i nie umieścił w nim osoby powołanej do spadku, osobie tej przysługuje roszczenie pieniężne w postaci zachowku.

Regulacja ta ma na celu zapobieganie sytuacjom, w których najbliżsi krewni spadkodawcy zostaliby całkowicie pozbawieni należnych im ustawowo praw do dziedziczenia, bądź też ich udział w spadku okazał się niewspółmiernie mały.

Należy jednak nadmienić, że prawo do zachowku funkcjonuje przez określony czas. Roszczenie przedawnia się bowiem z upływem 5 lat od dnia ogłoszenia testamentu. W przypadku dziedziczenia ustawowego termin ten liczy się od dnia otwarcia spadku, czyli dnia śmierci spadkodawcy.

Komu przysługuje zachowek, kto może się ubiegać o zachowek?

Szczegółowe przepisy dotyczące tego roszczenia zawiera Kodeks cywilny w artykułach od 991 do 1011.

Zgodnie tymi regulacjami zachowek przysługuje:

• dzieciom spadkodawcy, także przysposobionym,
• małżonkowi,
• wnukom oraz dalszym zstępnym jeśli rodzic nie żył w chwili otwarcia spadku,
• rodzicom testatora, jeśli nie ma żadnych zstępnych.

Natomiast inni krewni, na przykład rodzeństwo, konkubenci, macocha czy ojczym, prawa do zachowku nie posiadają.

Dziedziczenie ustawowe i testamentowe a prawo do zachowku

Prawo do zachowku jest sprawą bezdyskusyjną w przypadku dziedziczenia testamentowego i w odniesieniu do opisanych wcześniej sytuacji wykluczenia potencjalnego spadkobiercy z testamentu bądź przyznania mu nieadekwatnej części majątku. Istnieje jednak także uprawnienie do zachowku przy dziedziczeniu ustawowym.

Z dziedziczeniem ustawowym mamy do czynienia, jeśli zmarły nie sporządził testamentu, bądź testament jest z pewnych powodów nieważny. Funkcjonują wtedy odpowiednie przepisy Kodeksu cywilnego. Jest również możliwość dochodzenia roszczenia o zachowek przez osoby uprawnione z tytułu wyrównania, jeśli spadkodawca dokonał znacznych darowizn, które znacząco obniżyły wartość spadku.

Co, jeśli spadkodawca w testamencie cały swój majątek przepisał na jedną osobę?

Nierzadko zdarza się, że wbrew wcześniejszym zapowiedziom, ktoś zapisuje swój majątek nie własnym dzieciom, ale na przykład nowej partnerce. Z prawnego punktu widzenia tego rodzaju sytuacja jest oczywiście dopuszczalna, nawet jeśli budzi wątpliwości natury etycznej. Ustawowi spadkobiercy, którzy zostali pominięci w testamencie, nie są jednak zdani wyłącznie na łaskę testatora. Chroni ich swego rodzaju tarcza finansowa, jaką jest zachowek. Nawet jeśli zmarły powołał do spadku inną osobę, najbliżsi mają prawo domagać się części spadku właśnie w postaci zachowku.

Ile procent wynosi zachowek po rodzicach – stawki ustawowe i wyjątki

Zachowek po rodzicach przysługuje wtedy, gdy testator (rodzic) zapisał cały swój majątek osobie spoza rodziny lub też jednemu z dzieci, z pominięciem pozostałych. Jeśli chodzi o wysokość zachowku, kwestię tę reguluje artykuł 992 Kodeksu cywilnego. Podstawą wyliczenia jest określenie przysługującego spadkobiercy udziału w spadku, to zaś zależy od tego, ilu spadkobierców żyje w chwili otwarcia spadku.

Dla przykładu, jeżeli jest troje spadkobierców w tym przypadku dzieci, to na każde z nich przypada 1/3 odziedziczonego majątku. Gdyby jedno z nich zostało pominięte, należy mu się zachowek w wysokości 1/2, czyli 50% przypadającej nań części spadku. Tak jest w przypadku osób dorosłych. Natomiast w odniesieniu do małoletnich wysokość zachowku to 2/3, czyli 66,67% wartości należnej im części majątku. To świadczenie przysługuje do momentu osiągnięcia pełnoletności, to jest do 18 lat.

Zachowek dla osób trwale niezdolnych do pracy – zasady i wyjątki

Zasadniczo wysokość zachowku wynosi 1/2 wartości tej części spadku, którą osoba uprawniona odziedziczyłaby zgodnie z regulacjami dziedziczenia ustawowego. Jeśli spadkobierca jest małoletni lub jest dorosły, ale trwale niezdolny do pracy, przysługuje mu zachowek w kwocie równej 2/3 wartości udziałów w spadku. Tego rodzaju przepisy mają na celu ochronę osób, które z powodu wieku albo stanu zdrowia nie są finansowo samodzielne.

Co więcej, osoba uprawniona do zachowku, trwale niezdolna do pracy, może uzyskać zachowek w każdym momencie, nawet po osiągnięciu wieku emerytalnego. Musi jedynie przedstawić orzeczenie o trwałej niezdolności do pracy. Oczywiście i w tym przypadku obowiązuje termin 5 lat od daty ogłoszenia testamentu.

Utrata prawa do zachowku – komu nie należy się zachowek?

Istnieją pewne sytuacje, w których prawo do tego roszczenia jest wyłączone. I tak, zachowek nie przysługuje osobie, która formalnie odrzuciła spadek lub zrzekła się dziedziczenia. Zdarzają się także bardziej drastyczne okoliczności wyłączające możliwość otrzymania zachowku. Dotyczy to na przykład decyzji spadkodawcy wydziedziczającej daną osobę.

Co prawda wydziedziczenie jest prawnie obwarowane surowymi wymogami, jest jednak możliwe, jeśli wykazano, że potencjalny spadkobierca popełnił ciężkie przestępstwo, uporczywie naruszał obowiązki rodzinne, rażąco nagannie postępował wobec testatora.

Substrat zachowku – kluczowy element obliczania zachowku

Substrat zachowku obejmuje wartość spadku powiększoną o darowizny doliczane do spadku (z wyjątkiem drobnych, zwyczajowo dawanych lub dokonanych wcześniej niż 10 lat przed otwarciem spadku). Na spadek składają się pozostawione przez testatora środki finansowe, nieruchomości, ruchomości, udziały w spółkach itp. Aby prawidłowo ustalić wartość substratu zachowku, trzeba jeszcze odjąć wszelkie długi i zobowiązania finansowe spadkodawcy.

Ważną kwestię stanowią darowizny przekazane za życia spadkodawcy, mogą one bowiem znacznie powiększyć substrat zachowku, czyli wartość, od której to roszczenie będzie naliczane. Dzięki temu pominięci w testamencie uprawnieni do spadku nie będą pokrzywdzeni wskutek wcześniej dokonanych darowizn. Szczególnie istotny może okazać się zachowek od darowizny mieszkania, ponieważ może ono stanowić znaczącą część majątku.

Jak liczyć zachowek – podstawowe zasady. Wartość spadku, wartość darowizn i wartość zapisów windykacyjnych

Podstawowa zasada jest jasna – zachowek to 50% tego, co spadkobierca otrzymałby w drodze dziedziczenia ustawowego, to jest gdyby nie było testamentu. Jeśli jest nieletni lub trwale niezdolny do pracy, jego zachowek wynosiłby dwie trzecie. Aby prawidłowo określić, ile należy się osobie uprawnionej, należy najpierw ustalić wartość substratu zachowku (pozostawiony majątek plus darowizny oraz zapisy windykacyjne), a następnie odjąć pozostawione zobowiązania finansowe. W ten sposób otrzymamy czystą wartość spadku. Czysta wartość spadku to wartość wszystkich aktywów pomniejszona o wartość długów pozostawionych przez testatora.

Do spadku dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne poczynione przez spadkodawcę. Zapis windykacyjny to taki element testamentu, który pozwala wskazanej osobie nabyć prawo do określonego składnika majątku z chwilą śmierci spadkodawcy. Co więcej, obowiązek wypłaty zachowku spoczywa również na osobie będącej beneficjentem zapisu windykacyjnego.

Obliczenie zachowku – etapy, dokumenty, dane potrzebne do kalkulacji

W pierwszym etapie należy określić udział spadkowy, jaki nam przypada, czyli wartość, jaką byśmy otrzymali w drodze dziedziczenia ustawowego, na przykład 1/2, 1/3, 1/5 itd. Następnie obliczamy wartość substratu zachowku i czystą wartość spadku. Zachowek od tego wynosi 50%, w niektórych, wspomnianych wcześniej przypadkach, 66,67%.

Co ważne, przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców, którzy odrzucili spadek oraz tzw. niegodnych, natomiast nie uwzględnia się osób, które zrzekły się dziedziczenia lub zostały wydziedziczone.

Aby prawidłowo zrealizować zadanie, trzeba posiłkować się konkretnymi danymi odnoszącymi się nie tylko do fachowej wyceny pozostawionego majątku, ale także wartości darowizn i zapisów windykacyjnych oraz innych dokonanych przez testatora operacji finansowych. Pomocne zatem będą konkretne dokumenty, na przykład operaty szacunkowe rzeczoznawców, umowy darowizn, przelewy bankowe.

Jak obliczyć wysokość zachowku po rodzicach – przykład i praktyczne wskazówki

Wartość zachowku nie jest więc tożsama z udziałem w spadku. Osoba uprawniona może ubiegać się o kwotę pieniężną stanowiącą odpowiednik ściśle określonej części majątku. I tak w przypadku czteroosobowej rodziny (rodzice plus dwoje dzieci), po śmierci jednej z nich wartość majątku wyceniono na 600 000 zł. Wysokość udziałów w spadku każdej z pozostałych osób wyniesie 200 000 zł. Jeśli któreś z dzieci zostało pominięte w testamencie, ma naturalnie prawo do zachowku. W tej sytuacji zachowek wynosi 1/2 od 200 000 zł, czyli należy mu się kwota 100 000 zł. W szczególnych, opisanych powyżej przypadkach, będzie to 2/3 to jest 133 000 zł.

Przepisy dotyczące zachowku są dość skomplikowane, dlatego mimo wszystko warto skorzystać z pomocy prawnika. Zachęcamy do kontaktu z naszą kancelarią.

Jak uzyskać zachowek, jak dochodzić roszczeń o zachowek?

Trzeba mieć na uwadze, że ten instrument prawny nie jest należny automatycznie, aby go otrzymać, powinno się zgłosić roszczenie w stosunku do spadkobierców testamentowych. Pierwszym krokiem dochodzenia roszczenia jest wezwanie do zapłaty skierowane do spadkobiercy lub spadkobierców. Jeśli ta droga nie przyniesie rezultatów, trzeba złożyć pozew do sądu. Należy jednak zdawać sobie sprawę, że to osoba domagająca się zachowku musi wykazać zasadność swoich roszczeń. Dlatego tak ważne jest właściwe przygotowanie dowodów.

Jak sporządzić pozew o zachowek oraz gdzie i kiedy go złożyć?

Jak każde pismo procesowe, pozew musi zawierać oznaczenie sądu, stron postępowania, określenie przedmiotu sprawy. Następnie wskazanie żądanej kwoty, wreszcie uzasadnienie oraz dowody, na przykład testament, wycena majątku, jak również inne posiadane dokumenty finansowe. Pozew składa się do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeśli wartość roszczenia wynosi do 100 tysięcy zł, sprawę rozpatruje sąd rejonowy, jeśli jest to więcej – sąd okręgowy.

Prawo do zachowku nie jest bezterminowe, ulega przedawnieniu po upływie 5 lat od ogłoszenia testamentu lub otwarcia spadku.

Zakres odpowiedzialności osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku – kto i w jakim terminie musi zapłacić zachowek?

Zachowek występuje zawsze w postaci świadczenia pieniężnego. Spadkobiercy testamentowi mają obowiązek solidarnie zapłacić zachowek, tak więc każdy z nich ponosi odpowiedzialność za wypłatę całości do momentu, w którym roszczenie nie zostanie zaspokojone. Jednak w 2023 roku weszły w życie nowe przepisy, w myśl których sąd może rozłożyć płatność na raty, odroczyć termin, a nawet obniżyć wysokość zachowku. Standardowo okres spłaty wynosi 5 lat, niekiedy, w wyjątkowych przypadkach, może on zostać przedłużony do 10 lat.

Odmowa wypłaty zachowku – możliwe przyczyny i dalsze kroki w przypadku braku porozumienia

Zdarza się niekiedy, że zobowiązany do wypłaty zachowku odmawia realizacji tej powinności. Dzieje się tak najczęściej wtedy, gdy ewentualna wypłata stanowiłaby znaczne obciążenie finansowe i na przykład wymagałaby sprzedaży odziedziczonej nieruchomości.

Artykuł 991 Kodeksu cywilnego jasno stanowi, że członkom najbliższej rodziny, którzy nie zostali uwzględnieni w testamencie, zachowek należy się w określonej przepisami kwocie. Spadkobiercy zaś nie mogą dowolnie odmówić wypłaty, jeśli roszczenie jest zgodne z prawem. Jeśli ktoś mimo wszystko nie otrzymał należnego mu zachowku, należy wystosować wezwanie do zapłaty, w dalszej kolejności spróbować mediacji, a wobec braku rezultatów skierować pozew do sądu.

Kwota pieniężna potrzebna do uzupełnienia zachowku – komu przysługuje i jak ją obliczyć?

O uzupełnienie zachowku można się ubiegać, jeśli wysokość świadczenia, które uprawniona osoba otrzymała, jest niższa niż wartość jej hipotetycznego udziału w spadku. Sytuacje takie mają miejsce zazwyczaj wtedy, kiedy spadkodawca poczynił za życia darowizny lub zawarł w testamencie zapisy windykacyjne, które nie zostały wliczone do spadku. Aby określić kwotę uzupełnienia, należy ponownie obliczyć wartość udziału w spadku, włączając pominięte wcześniej składniki i pomnożyć przez 1/2.

Nasza kancelaria zapewnia profesjonalne wsparcie w sprawach związanych z zachowkiem i dziedziczeniem – jesteśmy do Państwa dyspozycji. Prosimy o kontakt w celu omówienia możliwych rozwiązań.