Od wielu lat polski system więziennictwa boryka się z licznymi problemami, przede wszystkim z kwestią przeludnienia i co za tym idzie, mało humanitarnymi warunkami życia osadzonych. Nic więc dziwnego, że kiedy kilkanaście lat temu w polskim prawie pojawiła się możliwość zastosowania tzw. dozoru elektronicznego, rozgorzała w środowisku prawniczym dyskusja, jak skutecznie udoskonalić sposób wykonywania kary pozbawienia wolności za pomocą nowego instrumentu.
Co to jest system dozoru elektronicznego (SDE)?
SDE, czyli system dozoru elektronicznego, to swego rodzaju środek zabezpieczający, umożliwiający monitorowanie osoby skazanej w ramach aresztu domowego, przy użyciu urządzenia elektronicznego. Jego zastosowanie, w polskich warunkach najczęściej są to tzw. „bransoletki” GPS, pozwala odbywać karę pozbawienia wolności w warunkach domowych, głównie w odniesieniu do skazanych na kary krótkoterminowe.
Szczegółowe zasady zastosowania dozoru elektronicznego reguluje Kodeks Karny Wykonawczy. Określa on mianowicie konieczne do spełnienia warunki umożliwiające skorzystanie z tego systemu odbywania kary, prawa i obowiązki skazanego, konieczne do wykonania czynności, czy wreszcie tego rodzaju kwestie jak to, kto może udzielić zezwolenia na odbycie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego. Z reguły jest to sąd penitencjarny właściwy dla miejsca pobytu skazanego.
Kiedy został wprowadzony system dozoru elektronicznego w Polsce i jakie zmiany przyniosła nowelizacja z 2023 roku?
System dozoru elektronicznego został wprowadzony w Polsce w 2009 roku. Wdrażano go etapami, obejmując kolejne obszary kraju, poprzez stopniowe włączanie w system poszczególnych sądów apelacyjnych. Odbywanie kary w tym systemie cieszy się coraz większym zainteresowaniem, między innymi dzięki wprowadzanym na przestrzeni minionych lat i planowanym obecnie zmianom, korzystnym dla osadzonych.
W 2023 roku wprowadzono kolejne istotne nowelizacje, które wpłynęły na zwiększenie liczby pozwoleń na odbywanie kary na zasadzie dozoru elektronicznego. Należy tu wymienić między innymi wiodącą rolę sądu penitencjarnego, przed którym, a nie jak dotąd przed sądem karnym, prowadzone jest postępowanie o wyrażenie zgody na zastosowanie tego instrumentu. Tego rodzaju decyzję może podjąć również komisja penitencjarna.
Nowym elementem jest także przepis, że o SDE może ubiegać się już osadzony, skazany na karę niższą niż 3 lata i któremu pozostało do odbycia w zakładzie karnym nie więcej niż 6 miesięcy.
Kolejnym ułatwieniem była zmiana podmiotu uzasadniającego ostateczną decyzję. Dotąd to skazany musiał wykazać, że w jego przypadku SDE będzie wystarczające dla właściwego odbycia kary pozbawienia wolności. W myśl wprowadzonej nowelizacji, zadaniem sądu jest uzasadnienie ewentualnej odmowy.
Sprawdź także możliwości obrony w sprawach karnych w Kielcach
Zmiany w zakresie stosowania dozoru elektronicznego w 2025 roku
Od momentu wprowadzenia SDE do polskiego systemu prawnego, systematycznie, poprzez zmiany legislacyjne, poszerza się liczba skazanych, którzy mają szansę skorzystać z tego rozwiązania. W obecnej chwili tego rodzaju decyzję sąd może podjąć wtedy, gdy wobec skazanego orzeczono karę pozbawienia wolności nieprzekraczającą jednego roku i 6 miesięcy oraz wobec skazanego odbywającego karę w więzieniu poniżej 3 lat, jeśli do końca kary pozostało maksymalnie 6 miesięcy.
Proponowane w 2025 roku zmiany mają również za zadanie poszerzenie zakresu stosowania systemu dozoru elektronicznego.
Planuje się wprowadzenie następujących nowych przepisów:
- rozszerzenie katalogu osób mogących ubiegać się o SDE o skazanych na karę pozbawienia wolności do 3 lat, jeśli do końca kary pozostał 1 rok i 6 miesięcy,
- wprowadzenie elektronicznej kontroli przerwy w odbywaniu kary w systemie SDE,
- wprowadzenie zasady wezwania do stawiennictwa w areszcie w określonym terminie, zamiast zatrzymywania przez policję w przypadku osób skazanych na 1 rok i 6 miesięcy (tzw. bilety do więzienia).
Przyjęcie nowych przepisów planowane jest na IV kwartał 2025 roku. Rozważana jest również możliwość wprowadzenia SDE zamiast aresztu tymczasowego, co sprzyjałoby odciążeniu zakładów karnych i bardziej efektywnej resocjalizacji skazanych.
Rodzaje dozoru elektronicznego – jak działa system dozoru w praktyce?
Zasady stosowania systemu dozoru elektronicznego zawarte są w rozdziale VIIa Kodeksu Karnego Wykonawczego. Tego rodzaju sposób pozbawienia wolności może mieć charakter stacjonarny (skazany przebywa w określonym czasie w miejscu wskazanym przez sąd), mobilny (polega na kontroli miejsca pobytu skazanego, niezależnie od tego, gdzie się w danej chwili znajduje), wreszcie dozór zbliżeniowy (monitorowanie przestrzegania zakazu zbliżania).
Z reguły kara pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego wykonywana jest jako dozór stacjonarny. Natomiast środki karne i zabezpieczające wykonuje się jako dozór zbliżeniowy lub mobilny.
Kto może odbywać karę w systemie dozoru elektronicznego w 2025 roku?
Niestety, nie każdy skazany może skorzystać z możliwości odbycia kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego. Zgodnie z Kodeksem Karnym Wykonawczym sąd penitencjarny lub komisja penitencjarna wyrazi zgodę na zastosowanie SDE, jeśli:
- czas orzeczonej kary pozbawienia wolności lub sumy kar nie przekracza 1 roku i 6 miesięcy,
- w przypadku osadzonego, który rozpoczął już odbywanie kary w zakładzie karnym, zasądzony wyrok nie może być większy niż 3 lata, a czas pozostałej części kary nie dłuższy niż 6 miesięcy (planuje się wydłużenie tego okresu do 1 roku i 6 miesięcy)
- skazany musi posiadać stałe miejsce pobytu,
- pełnoletni domownicy wyrażą pisemną zgodę,
- miejsce pobytu będzie spełniać odpowiednie warunki techniczne (między innymi umożliwiające zainstalowanie koniecznej aparatury).
Ponadto za udzieleniem zezwolenia przemawiają dotychczasowa postawa i zachowania skazanego, jak również stwierdzenie przez sąd, że odbywanie kary w takim systemie nie zagraża bezpieczeństwu społecznemu i nie będzie sprzyjać powrotowi do zachowań przestępczych.
Kto nie może ubiegać się o dozór elektroniczny?
System dozoru elektronicznego przeznaczony jest w zasadzie dla osób, które nie stanowią zagrożenia dla porządku publicznego i dobrze rokują w odniesieniu do procesu resocjalizacji w tego rodzaju warunkach odbywania kary pozbawienia wolności.
Istnieją konkretne wyłączenia ustawowe stanowiące dla sądu penitencjarnego przesłankę do odrzucenia wniosku o nadzór elektroniczny. I tak, z SDE wyłączeni są skazani w warunkach recydywy wielokrotnej (art. 64 § 2 Kodeksu Karnego), jak również osoby, które brały czynny udział w zorganizowanych grupach przestępczych, popełniły czyn zabroniony o charakterze terrorystycznym, bądź wreszcie uczyniły z przestępstwa stałe źródło dochodu.
Jakie warunki należy spełnić, aby skorzystać z systemu dozoru elektronicznego?
Przesłanki formalne udzielenia przez sąd zgody na SDE są w zasadzie od początku funkcjonowania tego sposobu odbywania kary pozbawienia wolności takie same. Chodzi zatem o to, aby zostały spełnione łącznie następujące warunki:
- określony czas orzeczonej kary ( 1 rok i 6 miesięcy, w przypadku już osadzonych 3 lata, a do końca kary pozostaje maksymalnie 6 miesięcy, zgodnie z obowiązującymi dotąd przepisami),
- stałe miejsce pobytu,
- zgoda współmieszkańców ( w przypadku braku takiej zgody sąd może jednak udzielić zezwolenia, jeśli nie wiąże się to z nadmiernymi trudnościami i nie narusza prywatności innych osób),
- zdolność do przestrzegania reżimu dozoru, na przykład obowiązek przebywania w miejscu wskazanym przez sąd,
- brak przeszkód zdrowotnych,
- określone warunki techniczne, jednak w odbywaniu kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego nie stoją na przeszkodzie warunki techniczne.
Jak złożyć wniosek o dozór elektroniczny – procedura krok po kroku
Wniosek o objęcie systemem dozoru elektronicznego może złożyć sam skazany lub jego obrońca bądź pełnomocnik. Jak każde pismo kierowane do sądu, wniosek powinien zawierać następujące elementy:
- miejsce i data sporządzenia pisma,
- dane osoby kierującej wniosek wraz z adresem,
- nazwa organu – adresata pisma,
- tytuł i opis przedmiotu sprawy – w tym przypadku prośba o udzielenie zezwolenia na odbywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego,
- uzasadnienie, w którym należy wykazać, że spełnione zostały ustawowe przesłanki: wymiar kary, brak przeszkód formalnych, na przykład recydywy, stałe miejsce pobytu, zgoda współmieszkańców, realizacja celów kary.
Bardzo ważną kwestią jest załączenie dokumentów potwierdzających okoliczności zawarte w uzasadnieniu, na przykład zgody współmieszkańców, opinia pracodawcy, orzeczenia lekarskie, zaświadczeniach o odbytych terapiach.
Można również dołączyć własną propozycję harmonogramu odbywania kary w systemie dozoru elektronicznego definiując miejsce odbywania kary oraz formułując oczekiwania co do czasu spędzanego poza nim. Ostatecznie jednak to sąd penitencjarny określa przedziały czasu w ciągu doby i całego tygodnia, kiedy skazany będzie mógł oddalić się z miejsca stałego pobytu, na przykład w celu świadczenia pracy, aczkolwiek na okres nieprzekraczający 12 godzin dziennie.
Jakie są prawa i obowiązki skazanego odbywającego karę w systemie dozoru elektronicznego?
Prawa przysługujące skazanemu odbywającemu karę w SDE:
- złożenie wniosku o zmianę miejsca dozoru,
- złożenie wniosku o zmianę harmonogramu,
- po uzyskaniu zezwolenia kuratora sądowego opuszczenie miejsca dozoru na okres maksymalnie 7 dni w szczególnie uzasadnionych przypadkach,
- złożenie wniosku o przerwę w wykonaniu kary,
- złożenie wniosku o usunięcie nadajnika w przypadku zagrożenia zdrowia lub życia.
Do obowiązków należy między innymi:
- nieprzerwane noszenie nadajnika i dbałość o jego stan techniczny,
- udzielanie osobom upoważnionym (sędziemu, kuratorowi) wyjaśnień dotyczących przebiegu odbywania kary i stawiania się na ich wezwania,
- pozostawanie we wskazanym przez sąd miejscu zgodnie z zaakceptowanym przez sąd harmonogramem,
- umożliwienie kuratorowi sądowemu wejście do domu,
- odbieranie połączeń przychodzących do rejestratora.
Jeśli skazany rażąco lekceważy obowiązki związane z dozorem elektronicznym lub inne, nałożone przez sąd lub, co gorsza, naruszy porządek prawny, w szczególności popełni przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, uchylenie zezwolenia na dozór elektroniczny następuje obligatoryjnie.
Zobacz także: windykacja należności w Kielcach
Korzyści z dozoru elektronicznego dla skazanego i jego rodziny – dlaczego warto ubiegać się o areszt domowy?
Dozór elektroniczny to korzystny instrument prawny uwzględniający potrzeby życia prywatnego i zawodowego osoby skazanej. To także realna szansa na skuteczną resocjalizację i powrót do społeczeństwa. Umożliwia on, oczywiście przy pewnych ograniczeniach, kontynuację pracy zawodowej, życie rodzinne czy towarzyskie, udział w praktykach religijnych, rozwijanie zainteresowań.
O skuteczności i popularności SDE świadczą dane – od 2009 roku skorzystało z niego ponad 200 tysięcy osób, zaś około 90% skazanych odbywa ten rodzaj kary bez żadnych naruszeń. Co więcej, zarówno złożenie wniosku, jak i samo odbywanie kary w tym systemie jest bezpłatne, całość kosztów pokrywa Skarb Państwa.