Najbardziej srogą sankcją za popełnienie przestępstwa jest w polskim prawodawstwie kara pozbawienia wolności. Jej zasadniczym celem, oprócz konieczności ukarania sprawcy za dokonany czyn zabroniony, czy odizolowania go od społeczeństwa, jest jednak resocjalizacja skazanego. Dlatego, jeśli po upływie określonego przepisami czasu, skazany wykazuje właściwą postawę i zachowanie, które rokują, że w przyszłości nie naruszy on już porządku prawnego, przewidziano możliwość przedterminowego warunkowego zwolnienia z odbywania kary.
I chociaż w praktyce, zwłaszcza w przypadku skazanych za ciężkie przestępstwa, sądy sięgają po ten instrument rzadko, to jednak wydaje się, że jest on potrzebny, nawet w przypadkach wieloletnich wyroków czy recydywy. Dlatego pozbawienie skazanego na tzw. bezwzględne dożywocie szansy na resocjalizację i wyjście na wolność nawet po 30 latach, a taką zmianę w prawie karnym wprowadzono w 2023 roku, uznane zostało przez wielu prawników za sprzeczne z normami konstytucyjnymi i orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Czym jest warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kary pozbawienia wolności?
Warunkowe przedterminowe zwolnienie to instrument prawny, który umożliwia osobie skazanej wcześniejsze wyjście z zakładu karnego, przed upływem zasądzonej kary. Celem tego rodzaju rozwiązania prawnego jest motywowanie osadzonych do świadomego uczestnictwa w procesie resocjalizacji i kształtowanie właściwych postaw i zachowań tak, aby w przyszłości mogli dobrze funkcjonować w społeczeństwie i nie popełniali przestępstw.
Tak więc skazanego na karę pozbawienia wolności sąd może warunkowo zwolnić z odbycia reszty kary, ale po spełnieniu określonych przepisami kryteriów. Środek ten dotyczy zarówno skazanych na karę pozbawienia wolności terminową czy dożywotnią, jak również odbywających karę w systemie dozoru elektronicznego.
To narzędzie prawa karnego wykonawczego ma jednakże charakter probacyjny, co oznacza, że pobyt skazanego i zwolnionego warunkowo na wolności, podlega nadzorowi i kontroli. Jest to zatem swego rodzaju próba, podczas której skazany musi wywiązywać się z nałożonych przez sąd zobowiązań i której długość jest ściśle określona przepisami. W pewnym sensie jest to więc zmiana sposobu wykonywania kary. Jeżeli w okresie próby i w ciągu dalszych 6 miesięcy nie nastąpi odwołanie warunkowego zwolnienia, karę uważa się za odbytą.
Kto może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie – przesłanki określone w Kodeksie karnym
Przepisy prawa, w tym przypadku art.78 Kodeksu karnego, precyzują konkretne warunki, które trzeba spełnić, aby ubiegać się o możliwość przedterminowego zwolnienia z odbywania kary. Pierwszy z nich to odbycie kary w wymaganym wymiarze.
I tak:
- jeśli chodzi o osoby skazane po raz pierwszy, muszą odbyć co najmniej połowę kary,
- recydywiści mogą ubiegać się o zwolnienie po odbyciu co najmniej dwóch trzecich kary,
- multirecydywiści (recydywiści wielokrotni) po odbyciu trzech czwartych kary,
- skazani na dożywocie po odbyciu 30 lat kary.
Drugim warunkiem koniecznym jest tzw. pozytywna prognoza kryminologiczna. Sąd, wyrażając zgodę na przedterminowe zwolnienie, musi mieć realne podstawy co do zachowań skazanego w przyszłości. Bierze więc pod uwagę szereg czynników, takich jak postawa osadzonego podczas pobytu w zakładzie karnym, refleksja nad własnym czynem, właściwości i warunki osobiste. Trafnej prognozie służą także opinie dyrektora zakładu karnego, psychologiczna, czy wreszcie wywiad środowiskowy.
Kiedy najwcześniej skazany może wystąpić o warunkowe przedterminowe zwolnienie?
Minimalny okres odbycia kary, który stwarza możliwość ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie, definiuje art. 78 Kodeksu karnego. Główną zasadą jest reguła, że osoba skazana może wystąpić do sądu o przedterminowe zwolnienie z wykonania reszty kary po odbyciu przynajmniej połowy zasądzonego czasu jej trwania, ale nie wcześniej, niż po upływie 6 miesięcy. Nie zawsze jednak tak się dzieje, ponieważ wszystko zależy od wymiaru orzeczonej kary pozbawienia wolności. Jak już wspomniano wcześniej, minimalny wymagany czas odbywania kary może więc wynieść dwie trzecie, trzy czwarte lub 30 lat.
Czy skazany na karę 25 lat pozbawienia wolności może starać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie?
Co do zasady, orzeczona przez sąd kara pozbawienia lub ograniczenia wolności, powinna być wykonana w całości. Jednak prawodawca przewidział w niektórych, zdecydowanie uzasadnionych przypadkach, możliwość przedterminowego zwolnienia z wykonania kary w całości. Dotyczy to również wieloletnich wyroków. I tak, w przypadku skazanego na 25 lat pozbawienia wolności, może on ubiegać się o zwolnienie warunkowe po odbyciu co najmniej 15 lat kary.
Należy jednak zaznaczyć, że w niektórych sytuacjach, zwłaszcza w odniesieniu do ciężkich przestępstw i wieloletnich wyroków, sąd może orzec bardziej surowe warunki uzyskania przedterminowego zwolnienia, niż wymagany minimalny czas odbywania kary.
Czy skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności może ubiegać się o warunkowe zwolnienie?
Zgodnie z przepisami Kodeksu karnego, nawet skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności może uzyskać warunkowe przedterminowe zwolnienie po odbyciu co najmniej 30 lat kary. Do niedawna było to możliwe po upływie 25 lat, jednak wprowadzona w 2023 roku nowelizacja zaostrzyła odnośne przepisy. Ponieważ skutkuje to rozbieżnościami w orzecznictwie różnych sądów, sprawa trafiła do Sądu Najwyższego, który ma ocenić przepisy wprowadzone nowelizacją.
Jakie kary nie podlegają warunkowemu zwolnieniu?
Nowe prawo ustanowiło także nieznany dotąd rodzaj kary – bezwzględne dożywocie, czyli całkowity zakaz warunkowego zwolnienia. Oznacza to, że skazani na karę bezwzględnego, dożywotniego pozbawienia wolności, nigdy nie będą mieli możliwości ubiegania się o warunkowe, przedterminowe zwolnienie. Artykuł 77 § 4 Kodeksu karnego ujmuje to w ten sposób, że chodzi o sprawców, których postawa i charakter oraz okoliczności popełnionego czynu wskazują, że ich pobyt na wolności spowodowałby istotne niebezpieczeństwo dla życia, zdrowia i wolności innych osób.
Warunkowe przedterminowe zwolnienie a warunkowe zawieszenie wykonania kary
Mamy w tym przypadku do czynienia z dwoma różnymi instrumentami prawnymi. Warunkowe przedterminowe zwolnienie ma zastosowanie wobec skazanych, którzy już odbywają karę pozbawienia wolności, natomiast warunkowe zawieszenie wykonania kary dotyczy osób, które nie zaczęły odbywać kary w zakładzie karnym, ponieważ sąd warunkowo zawiesił jej wykonanie. Oba te środki prawne łączy natomiast ich fakultatywność – sąd może, ale nie musi orzec po myśli skazanego. Ponadto w jednym i drugim przypadku muszą być spełnione określone warunki, a skazani, po pozytywnej decyzji sądu, muszą przejść okres próby.
Przedterminowe zwolnienie warunkowe a przerwa w karze
W pewnych, ściśle zdefiniowanych okolicznościach, osadzony, który uzyskał przerwę w odbywaniu kary pozbawienia wolności, może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Muszą mianowicie zostać spełnione następujące warunki:
- wyrok nie może wynosić więcej niż 3 lata,
- przerwa w odbywaniu kary wyniosła co najmniej rok,
- skazany przebywał w zakładzie karnym minimum 6 miesięcy,
- zachowanie i postawa skazanego były przez cały czas należyte,
- podejście skazanego do obowiązków nałożonych przez sąd i ogólna postawa rokują pozytywnie na przyszłość.
Przeczytaj także: Przerwa w karze
Jak złożyć wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie i jakie dokumenty załączyć?
Zgodnie z art. 159 Kodeksu karnego wykonawczego, wniosek taki może złożyć sam skazany, ale także kurator sądowy, dyrektor zakładu karnego, wychowawca osadzonego, ewentualnie jego obrońca. Wniosek składa się do sądu penitencjarnego właściwego dla zakładu karnego, w którym odbywana jest kara pozbawienia wolności.
Aby wniosek został przyjęty i rozpatrzony, musi spełniać wymogi formalne, to jest zawierać wymagane dane personalne i adresowe. Przydatne będą załączniki, takie jak zaświadczenie o odbywaniu kary, opinia psychologa, opinia wychowawcy, raport o sytuacji życiowej i rodzinnej skazanego, dokument potwierdzający postawę skazanego w czasie odbywania kary, na przykład udział w programie resocjalizacyjnym czy terapii.
Warunki zwolnienia, czyli jakich zasad przestrzegać, aby nie wrócić do zakładu karnego?
Z samej definicji tego mechanizmu prawnego wynika, że przedterminowe zwolnienie obwarowane jest pewnymi warunkami, które osadzony musi spełnić, aby zwolnienie nie zostało odwołane. Sąd wyznacza konkretny termin swego rodzaju próby, z reguły poddając skazanego pod dozór kuratora sądowego i oczekując spełnienia nałożonych obowiązków oraz przestrzegania porządku prawnego.
Jeśli chodzi o zlecone obowiązki, może to być między innymi konieczność udziału w terapii, wykonywania pracy zarobkowej, powstrzymanie się od spożywania alkoholu czy przebywania w określonych środowiskach, zakaz zmiany miejsca pobytu, wreszcie zaniechanie innych działań mogących prowadzić do naruszeń prawa. W przypadku nieprzestrzegania nałożonych zobowiązań, sąd może odwołać warunkowe zwolnienie, co oznacza natychmiastowy powrót do zakładu karnego.
Ile trwa okres próby po warunkowym przedterminowym zwolnieniu?
Przy zastosowaniu warunkowego przedterminowego zwolnienia czas pozostały do odbycia kary stanowi okres próby. Nie może on być jednak krótszy niż 2 lata, ani dłuższy niż 5 lat. Jeśli mamy do czynienia recydywą wielokrotną, okres trwania próby to co najmniej 3 lata. Dla skazanego na 25 lat pozbawienia wolności lub więcej, okres próby wynosi 10 lat, a w przypadku skazanego na dożywotnie pozbawienie wolności, próba trwa do końca życia.
Co sąd bierze pod uwagę, rozpatrując wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie?
Decydując o przyznaniu wcześniejszego zwolnienia, sąd analizuje przede wszystkim zachowanie i postawę skazanego podczas pobytu w zakładzie karnym, czyli przestrzeganie regulaminu, uczestnictwo w programach resocjalizacyjnych i inne aktywności, brak kar dyscyplinarnych. Bierze też pod uwagę tzw. właściwości i warunki osobiste, to jest osobowość, stosunki rodzinne, perspektywy na przyszłość, krytyczną ocenę własnego postępowania. Istotna może być również opinia psychologa czy kuratora sądowego. Tego rodzaju analiza zmierza do upewnienia się, że skazany dobrze rokuje i już na wolności będzie przestrzegał porządku prawnego i nie popełni ponownie przestępstwa.
Z jakiego powodu sąd może odrzucić wniosek o warunkowe zwolnienie z kary pozbawienia wolności?
Każda sprawa jest naturalnie rozpatrywana w kontekście konkretnej osoby, a zatem z uwzględniłem indywidualnej sytuacji wnioskującego. Niemniej jednak, odrzucenie prośby zdarza się najczęściej w wyniku niewłaściwej postawy skazanego polegającej na przykład na agresywnych zachowaniach, nieprzestrzeganiu regulaminu, czy odmawianiu uczestnictwa w terapii bądź zajęciach resocjalizacyjnych. Konsekwencją tego jest z reguły negatywna opinia zakładu karnego czy kuratora sądowego, co sąd oczywiście bierze pod uwagę, albowiem te czynniki znacznie zwiększają ryzyko powrotu do naruszania przepisów prawa.
Kiedy można ponownie starać się o zwolnienie warunkowe, jeśli sąd odrzuci wniosek?
Jeśli sąd odrzuci wniosek o warunkowe zwolnienie, osadzony może złożyć zażalenie, jednak w nieprzekraczalnym terminie 7 dni od momentu ogłoszenia przez sąd postanowienia. Można również ponownie ubiegać się o przedterminowe zwolnienie po określonym czasie, na ogół po upływie 3 lub 6 miesięcy.
Natomiast z inną sytuacją mamy do czynienia w przypadku odwołania przez sąd zwolnienia warunkowego. Możliwy jest ponowny wniosek, ale nie wcześniej, niż po odbyciu kolejnego roku pozbawienia wolności, a jeśli chodzi o skazanych na 25 lat lub dożywocie, co najmniej 5 lat.
Ile trwa rozpatrzenie wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienie?
Nie ma przepisów określających konkretny termin rozpoznania wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbywania kary pozbawienia wolności. Wszystko zależy od ilości spraw w danym sądzie oraz stopnia skomplikowania sprawy. Z reguły czas od złożenia wniosku do jego rozpatrzenia to od 1 do 3 miesięcy.
Jeżeli rozważają Państwo złożenie wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienie, zachęcamy do kontaktu z naszą kancelarią. Oferujemy rzetelną analizę sytuacji prawnej oraz pomoc w dalszych działaniach.